Σήμερα παρουσιάζουμε ένα ιδιαίτερο τεκμήριο μνήμης: έναν χειρόγραφο χάρτη του χωριού Δογάν Χισάρ, γνωστού σήμερα ως Αισύμη Έβρου. Δεν πρόκειται για «επίσημο» τοπογραφικό χάρτη, αλλά για μια προσωπική αποτύπωση που επιχειρεί να διασώσει την εικόνα ενός τόπου όπως χαράχτηκε στη μνήμη των κατοίκων του.
Ο χάρτης φέρει τον τίτλο «Κарта на село Доганхисар» και αποδίδεται στον Στόιου Γκερτζίκοφ (Стою Герджиков), του οποίου υπάρχει και πορτρέτο στο πάνω αριστερό μέρος. Στο επεξηγηματικό κείμενο δηλώνεται ότι ο δημιουργός είναι γεννημένος στο χωριό (1894) και ότι ο χάρτης σχεδιάστηκε «από μνήμης», με στόχο να αποτυπωθεί ο οικισμός και το τοπίο όπως ήταν παλαιότερα.
Στο εσωτερικό του οικισμού σημειώνονται μαχαλάδες/γειτονιές, πυκνές συστάδες κατοικιών και βασικοί άξονες κίνησης, σαν ένα «σχέδιο πόλης» που όμως προέρχεται από βιωμένη εμπειρία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε κεντρικά σημεία αναφοράς της κοινότητας—χώροι λατρείας, δημόσια κτίρια και κόμβοι της καθημερινότητας—ώστε να φαίνεται πώς οργανωνόταν κοινωνικά ο οικισμός. Παράλληλα, γύρω από το χωριό αποτυπώνονται τοπωνύμια, υδρογραφία και στοιχεία του φυσικού ανάγλυφου, που λειτουργούν σαν «χάρτης προσανατολισμού» ενός αγροτοκτηνοτροφικού τοπίου.
Ο χάρτης δεν μένει μόνο στη γεωγραφία, αλλά ενσωματώνει και αναφορές σε τραυματικά γεγονότα της περιόδου, με σημειώσεις που παραπέμπουν σε συγκρούσεις και απώλειες γύρω στο 1913. Έτσι, το τεκμήριο λειτουργεί ταυτόχρονα ως χωρική περιγραφή και ως αφήγηση ιστορικής εμπειρίας, όπου η μνήμη του τόπου συνδέεται με την ιστορία της βίας και της εκτόπισης.
Η αξία του χάρτη είναι διπλή: αφενός προσφέρει ένα σπάνιο «εσωτερικό βλέμμα» για τη δομή ενός χωριού (γειτονιές, σημεία-κλειδιά, διαδρομές), αφετέρου αποκαλύπτει τι θεώρησε σημαντικό να διασωθεί ένας αυτόπτης ή βιωματικός μάρτυρας. Για την ιστορική έρευνα, τέτοια τεκμήρια επιτρέπουν να συνδεθούν η μικρογεωγραφία, οι κοινωνικές λειτουργίες του χώρου και τα γεγονότα, φωτίζοντας την καθημερινότητα και όχι μόνο τις «μεγάλες» αφηγήσεις. Επιπλέον, σχετικές αναπαραγωγές/παραθέσεις αυτού του υλικού συναντώνται και σε διαδικτυακές συλλογές/δημοσιεύσεις που αξιοποιούν αρχειακό περιεχόμενο για την ιστορία του Δογάν Χισάρ.
Πηγή: Bakardzhiev, Kiril. Откъси от трилогията Доганхисар – Градец. Книга първа: Родното село на Капитан Петко Войвода [Αποσπάσματα από την τριλογία Δογάν Χισάρ – Γράδετς. Βιβλίο Πρώτο: Το γενέθλιο χωριό του Καπετάν Πέτκο Βοϊβόντα, Тракийска фондация „Капитан Петко Войвода“, Σόφια1994, σ. 192-255
