Τίτλος: «Αγγαρεία στην Κατοχική Θράκη: Μια δικαστική διαμάχη στο Θούριο του 1942»

Στην καρδιά της γερμανικής κατοχής, τον Αύγουστο του 1942, η καθημερινή επιβίωση στα χωριά του Έβρου δεν κρινόταν μόνο από την πείνα, αλλά και από την κοινωνική δικαιοσύνη. Ένα σπάνιο έγγραφο από το Θούριο, που έρχεται στο φως, αποκαλύπτει μια έντονη δικαστική διαμάχη μεταξύ των μελών της τοπικής αυτοδιοίκησης, με φόντο τις αναγκαστικές εργασίες για τον κατακτητή.

Στις 3 Αυγούστου 1942, ο Γραμματέας της Κοινότητας Θουρίου, Χρυσάφης Α. Καρπούζης, προβαίνει σε μια τολμηρή κίνηση: καταθέτει επίσημη μήνυση στον Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών Έβρου κατά του Προέδρου της Κοινότητας, Γεωργίου Ηλία Καραγκιοζόγλου.

Η κατηγορία είναι σαφής και βαρύτατη για τα δεδομένα της εποχής: Παράβαση καθήκοντος και

μεροληψία.

Το Μήλον της Έριδος: Οι Γερμανικές «Αγγαρείες»

Σύμφωνα με το κείμενο της μήνυσης, ο Πρόεδρος κατηγορείται ότι:

Εξαιρούσε σκανδαλωδώς τα μέλη της Διοικούσης Επιτροπής από τις «αγγαρείες» (καταναγκαστικά έργα).

Επέβαλλε το βάρος των εργασιών που απαιτούσαν οι Γερμανικές Στρατιωτικές Αρχές Κατοχής στους υπόλοιπους συγχωριανούς του, προστατεύοντας τον στενό του κύκλο.

Σε μια εποχή που η "αγγαρεία" σήμαινε εξαντλητική χειρωνακτική εργασία υπό την απειλή όπλων, η επιλεκτική απαλλαγή ορισμένων ατόμων αποτελούσε μέγιστη πρόκληση για το κοινό αίσθημα.

Το έγγραφο αυτό είναι πολύτιμο για τρεις λόγους:

1. Η Λειτουργία των Θεσμών: Αποδεικνύει ότι η ελληνική δικαιοσύνη συνέχιζε να λειτουργεί τυπικά μέσα στην Κατοχή, προσπαθώντας να επιλύσει διαφορές της δημόσιας διοίκησης.

2. Κοινωνική Ανθρωπολογία: Φανερώνει τις εσωτερικές τριβές και τα "στρατόπεδα" που δημιουργούνταν μέσα στα χωριά κάτω από την πίεση του κατακτητή.

3. Τοπική Ιστορία: Καταγράφει ονόματα κατοίκων του Θουρίου (Καρπούζης, Καραγκιοζόγλου, Καραγιάννης, Αγγέλου) που συμμετείχαν στα κοινά εκείνη τη σκοτεινή περίοδο.

Η μήνυση του Χρυσάφη Καρπούζη παραμένει μια ζωντανή μαρτυρία για το πώς η εξουσία, ακόμη και σε επίπεδο χωριού, μπορούσε να γίνει αντικείμενο κατάχρησης ή ελέγχου σε στιγμές εθνικής κρίσης. Είναι ένα μάθημα ιστορίας που μας υπενθυμίζει ότι η δικαιοσύνη και η ισονομία είναι αιτήματα διαχρονικά, ακόμη και υπό το καθεστώς κατοχής.

Το Πρωτοχρονιάτικο Μήνυμα του Βούλγαρου Δημάρχου στην Αλεξανδρούπολη (1944)

 Μέσα από τις σελίδες του αρχείου του Γρηγορίου Χρυσοστόμου, ενός ανθρώπου που ταύτισε τη ζωή του με την πολιτική ιστορία της Θράκης, έρχεται στο φως ένα αποκαλυπτικό έγγραφο από τις πιο σκοτεινές μέρες της Αλεξανδρούπολης.

Πρόκειται για το πρωτοχρονιάτικο μήνυμα του Λιούμπεν Ποπόφ, του διορισμένου από τις βουλγαρικές αρχές κατοχής δημάρχου της πόλης (τότε "Δεδέαγατς"), προς τους κατοίκους την 1η Ιανουαρίου 1944.

Το κείμενο αποτελεί ένα κλασικό δείγμα κατοχικής προπαγάνδας. Ο Ποπόφ καλεί τον λαό σε "θυσίες" και μιλά για το "προαιώνιο βουλγαρικό όνειρο" της εξόδου στο Αιγαίο.

Αυτό που προκαλεί εντύπωση —και μια δόση πικρού χιούμορ— είναι η έντονη αναφορά στη "βουλγαρική ψυχή" και στον "Τσάρο Ενοποιητή". Είναι ιστορικά οξύμωρο το γεγονός ότι οι αρχές προσπαθούσαν να τονώσουν το εθνικό φρόνημα επικαλούμενες έναν "Τσάρο" (τον Βόρις Γ' και τον ανήλικο Συμεών Β'), οι οποίοι ανήκαν στην καθαρόαιμη γερμανική δυναστεία των Σαξονίας-Κόμπουργκ & Γκότα! Ένας Γερμανός πρίγκιπας, με σλαβικό τίτλο, σε μια πόλη υπό κατοχή, ως σύμβολο "ελευθερίας".

Όταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, οι δυνάμεις του Άξονα κατέρρεαν. Λίγους μήνες μετά, τον Οκτώβριο του 1944, η βουλγαρική διοίκηση θα εγκατέλειπε οριστικά την πόλη. Ο Ποπόφ, όπως και οι περισσότεροι μετακλητοί υπάλληλοι της Σόφιας, επέστρεψε στη Βουλγαρία, όπου το νέο καθεστώς συχνά αντιμετώπισε αυτούς τους αξιωματούχους ως όργανα του "μοναρχοφασισμού".

Η διατήρηση τέτοιων εγγράφων στο αρχείο Χρυσοστόμου δεν ήταν τυχαία. Αποτελούσαν αδιάψευστα πειστήρια της συστηματικής προσπάθειας αλλοίωσης του ελληνικού χαρακτήρα της περιοχής. Σήμερα, μας θυμίζουν τις περιπέτειες της Θράκης και την αξία της ιστορικής μνήμης.

  

Μετάφραση κειμένου:

ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟ ΤΟ ΝΕΟ ΕΤΟΣ

Άλλος ένας χρόνος πέρασε στην αιωνιότητα! Πέρασε υπό το σημάδι μεγάλων εθνικών προσπαθειών και θα μείνει χαραγμένος στην ιστορία μας από ένα μεγάλο θλιβερό γεγονός που συγκλόνισε την ψυχή ολόκληρου του βουλγαρικού λαού! Κατά τη διάρκεια αυτού του έτους χάσαμε τον πολυαγαπημένο μας Τσάρο (Βόρις Γ'). Ποτέ ο βουλγαρικός λαός δεν θρήνησε κανέναν όπως αυτόν! Κάθε Βούλγαρος φυλάσσει τις παρακαταθήκες αυτού του μεγάλου νεκρού. Είναι ιερές, γιατί γι' αυτές δόθηκαν τόσες ακριβές θυσίες.

Και σήμερα, καθώς υποδεχόμαστε το Νέο Έτος 1944, εδώ στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) —το προαιώνιο βουλγαρικό όνειρο— ας εκτιμήσουμε σωστά τα μεγάλα εθνικά αποκτήματα, που μας ανοίγουν διάπλατα τις πόρτες για μια πρωτοφανή και ισχυρή άνοδο και εθνική ευημερία!

Γι' αυτό, ας φέρει ο καθένας μας με ετοιμότητα τις θυσίες που απαιτούνται τώρα και στο μέλλον για την κοινή μας προκοπή. Διότι μέσα από αυτή την ετοιμότητα για θυσία θα οικοδομήσουμε το μεγαλείο του έθνους μας! Μόνο έτσι θα γίνουμε άξιοι του ονόματός μας και άξιοι του έργου που μας άφησε ο αναπαυμένος εν Κυρίω Τσάρος Ενοποιητής.

Μετά από αυτή τη ματιά στο έτος που πέρασε, ας υποδεχτούμε το Νέο Έτος με ακόμα μεγαλύτερη πίστη στην εθνική μας ευημερία. Ας ευχηθούμε μια ακόμα μεγαλύτερη ενότητα, ώστε να βρούμε αρκετή δύναμη και να ξεπεράσουμε όλες τις δυσκολίες που οι στιγμές μπορεί να μας φέρουν στον δρόμο της εθνικής μας ανόδου! Και οδηγημένοι από τον αγαπημένο μας Τσάρο, την Αυτού Μεγαλειότητα Τσάρο Συμεών Β', να πάρουμε τη θέση που μας αξίζει στην ιστορία... τη θέση ενός μεγάλου λαού!

Με αυτές τις ευχές λέω: Ευτυχισμένο το Νέο Έτος 1944!

ΛΙΟΥΜΠΕΝ ΠΟΠΟΦ — δήμαρχος της πόλης

10+1 Ιστορίες για τη Δεδέαγατς: Η Αλμυρή Συνάντηση στη Μάκρη

 Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Μάκρη —μια μικρή αλλά ζωντανή κωμόπολη της οθωμανικής Θράκης— ζούσε στους ρυθμούς του εμπορίου, της θάλασσας και της φιλοξενίας. Η ζωή ήταν φθηνή: ένα κοτόπουλο κόστιζε μόλις 30–40 σεντ, ενώ μια λίβρα βερίκοκα ή ροδάκινα γύρω στα 15.

Οι πανδοχέοι περίμεναν καθημερινά περαστικούς εμπόρους, ναυτικούς και ταξιδιώτες, γνωρίζοντας πως το Αιγαίο έφερνε συχνά απρόσμενους επισκέπτες —και ευκαιρίες.

Μια ηλιόλουστη μέρα, αποβιβάστηκαν στο λιμάνι δύο ξένοι μηχανικοί: Γερμανός και Γαλλός, σοβαροί κύριοι με σημειωματάρια και χάρτες. Εξερευνούσαν την ακτή, αναζητώντας σημεία για σταθμούς ενός μελλοντικού σιδηροδρόμου που θα ένωνε την Ευρώπη με την Ανατολή.

Κουρασμένοι από το ταξίδι, ζήτησαν κάτι απλό: λίγο ψωμί, ένα κοτόπουλο και φρέσκα φρούτα.

Οι Μακραίοι πανδοχέοι «μύρισαν» ευκαιρία.

— «Ξένοι… και πλούσιοι», ψιθύρισαν.

Και αποφάσισαν να την εκμεταλλευτούν.

Έτσι, ένα απλό γεύμα μετατράπηκε σε χρυσάφι:
ένα κοτόπουλο που κανονικά κόστιζε λίγα σεντ, χρεώθηκε 13 φράγκα,
και μια λίβρα φρούτα, που κόστιζε ελάχιστα, έγινε 5 φράγκα.
Συνολικά, οι ξένοι πλήρωσαν 18 φράγκα — πάνω από τριάντα φορές την πραγματική αξία.

Όπως έγραψε ο G. A…:

«On leur compta un poulet 13 francs, une livre de fruits 5 francs… ce qui serait déjà cher à Paris…»

Ακόμη και στο Παρίσι, τέτοιες τιμές θα θεωρούνταν υπερβολικές. Στη μικρή Μάκρη του Αιγαίου, ήταν σχεδόν φανταστικές.

Με σημερινά δεδομένα, οι μηχανικοί πλήρωσαν περίπου 280–290 ευρώ για ένα απλό κοτόπουλο και λίγα φρούτα.

Κι όμως, δεν διαμαρτυρήθηκαν.

Κοίταξαν τον λογαριασμό, σήκωσαν τους ώμους και πλήρωσαν.

Οι πανδοχέοι χάρηκαν.

— «Καλή τύχη μιας μέρας!» είπαν, μετρώντας τα κέρδη.

Όμως η χαρά κράτησε λίγο.

Την επόμενη μέρα, οι ξένοι έφυγαν.

Συνέχισαν το ταξίδι τους βόρεια και νότια.
Και δεν ξαναγύρισαν ποτέ.

Ο σιδηρόδρομος δεν πέρασε από τη Μάκρη.

Όπως σχολίασε αργότερα ο G. A…:

«Qui sait si cette bonne aubaine d’un jour n’a pas été… la plus détestable des spéculations;»

Ίσως, αυτή η «καλή ευκαιρία μιας μέρας» να ήταν τελικά η χειρότερη επένδυση των υπερβολικά πονηρών πανδοχέων.

Γιατί, κυνηγώντας το εύκολο κέρδος, έχασαν κάτι πολύ πιο σημαντικό:
την εμπιστοσύνη, τη φήμη και τη μακροχρόνια προοπτική ανάπτυξης.

Η φήμη ταξίδεψε πιο γρήγορα από το τρένο που δεν ήρθε ποτέ.

Και στη Μάκρη έμεινε μόνο αυτή η πικρή ιστορία —
ένα μάθημα για το πώς η βιαστική εξυπνάδα μπορεί να κοστίσει ακριβά στο μέλλον.

Σημείωση:
Ανεξάρτητα από τη δυσάρεστη εντύπωση που προκάλεσε στους ξένους η κερδοσκοπική συμπεριφορά των Μακραίων πανδοχέων, πρέπει να σημειωθεί ότι η χάραξη και η θέση του σιδηροδρομικού σταθμού ήταν κυρίως συνδεδεμένες με το καταλληλότερο γεωγραφικό σημείο για την προέκταση της γραμμής προς τη Θεσσαλονίκη. Υπό αυτή την έννοια, το περιστατικό μπορεί να είναι απολύτως πραγματικό, όμως δεν ήταν καθοριστικός παράγοντας για τον ορισμό της Δεδέαγατς ως τερματικού σταθμού, ούτε επηρέασε αποφασιστικά τη συνολική χάραξη του δικτύου.

Δ.Μ 

Από την Πλημμύρα στον «Θαυματουργό Κήπο»: Όταν το Δεδεαγάτς μετέτρεψε την κρίση σε δημιουργία (189…-2026)

Καθώς βλέπω αυτές τις μέρες την Αλεξανδρούπολη και τον Έβρο να δοκιμάζονται ξανά από την ορμή του νερού, η σκέψη μου τρέχει πίσω στα ιστορικά τεκμήρια. Η ιστορία της περιοχής μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα «τερτίπια» του καιρού, αλλά και με την ευρηματικότητα των ανθρώπων που τη διοίκησαν.

Μια τέτοια ιστορία έρχεται από το μακρινό 189…. Ήταν μια χρονιά που ο Έβρος, ο Άρδας και ο Τούντζας είχαν υπερχειλίσει στην περιοχή της Αδριανούπολης, δημιουργώντας τεράστια προβλήματα τροφοδοσίας.

Ο τότε Διοικητής, προσπαθώντας να διαχειριστεί την κρίση, ζήτησε επειγόντως από το Οθωμανικό Υπουργείο Ναυτικών βάρκες με επίπεδο πάτο (χωρίς καρίνα) για να μεταφέρει ψωμί στα πλημμυρισμένα σημεία. Η απάντηση της κεντρικής διοίκησης ήταν ένα μνημείο γραφειοκρατικής ασυνεννοησίας: αντί για τις κατάλληλες βάρκες, του έστειλαν σιδηροδρομικώς ένα... μεγάλο ιστιοφόρο με καρίνα!

Το σκάφος ήταν φυσικά άχρηστο για τα ρηχά νερά της πλημμύρας. Καθώς δεν συνέφερε να επιστραφεί, ούτε μπορούσε να πουληθεί στην Αδριανούπολη, μεταφέρθηκε και πουλήθηκε τελικά στο Δεδεαγάτς.

Και εδώ αρχίζει το ωραίο: Με τα χρήματα από την πώληση αυτού του άχρηστου για την πλημμύρα σκάφους, χρηματοδοτήθηκε η δημιουργία του σημερινού «Πάρκου» Εθνικής Ανεξαρτησίας!

Ο Διοικητής, με τη βοήθεια του μηχανικού Herr H…, φύτεψε μεγάλα δέντρα και μέσα σε δύο μόλις χρόνια, το πάρκο θέριεψε. Τόσο που όταν ένας Γάλλος κυβερνήτης πολεμικού πλοίου επισκέφθηκε την πόλη, δεν πίστευε στα μάτια του. Ανέβηκε μάλιστα στον μιναρέ του τότε τζαμιού (που βρισκόταν στη θέση του σημερινού 1ου Παιδικού Σταθμού) για να θαυμάσει τη θέα και αναφώνησε: «C’est un jardin miraculeux» (Αυτό είναι ένας θαυματουργός κήπος).

Όταν ρώτησε ποιος ήταν ο αρχιτέκτονας, ο μηχανικός έδειξε τον Διοικητή λέγοντας: «Τον σχεδίασε ένας μηχανικός χωρίς δίπλωμα».