Η Τελετή Αγιασμού της Σημαίας του Γυμνασίου Αλεξανδρούπολης (1941–1944) ως Μέσο Πολιτικής και Ιδεολογικής Επιβολής

 

Κατά τη διάρκεια της Βουλγαρικής Κατοχής στη Δυτική Θράκη (1941–1944), η Αλεξανδρούπολη, τότε γνωστή ως Δεδεαγάτς, αποτέλεσε πεδίο συστηματικών προσπαθειών ιδεολογικής και πολιτισμικής αναμόρφωσης. Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της πολιτικής υπήρξε η τελετή μεταφοράς και αγιασμού της σημαίας του Γυμνασίου της πόλης, η οποία αποτυπώθηκε στον κατοχικό Τύπο και στο φωτογραφικό υλικό της εποχής. Η συγκεκριμένη τελετή δεν αποτελεί απλώς μια σχολική ή θρησκευτική εκδήλωση, αλλά ένα οργανωμένο γεγονός με σαφή πολιτικό και συμβολικό περιεχόμενο.

Το Γυμνάσιο της Αλεξανδρούπολης είχε μετονομαστεί από τις κατοχικές αρχές σε «Γυμνάσιο Πρίγκιπα Συμεών του Τυρνόβου», επιλογή που υποδήλωνε ευθέως τη σύνδεση της εκπαιδευτικής ζωής με τη δυναστική και εθνική ιδεολογία της Βουλγαρίας. Μέσα από την ονομασία αυτή, το σχολείο μετατρεπόταν σε σύμβολο της επιδιωκόμενης πολιτικής ενσωμάτωσης της περιοχής στο βουλγαρικό κράτος. Η τελετή αγιασμού της σημαίας οργανώθηκε με ιδιαίτερη επισημότητα και πραγματοποιήθηκε στις 24 Μαΐου, ημερομηνία με ιδιαίτερη σημασία για τη βουλγαρική εθνική συνείδηση, καθώς συνδέεται με την εορτή των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου.

Η επιλογή της συγκεκριμένης ημέρας δεν ήταν τυχαία. Στόχευε στη σύνδεση της εκπαίδευσης με το βουλγαρικό ιστορικό και πολιτισμικό αφήγημα, παρουσιάζοντας το σχολείο ως φορέα εθνικής συνέχειας και πνευματικής κληρονομιάς. Με τον τρόπο αυτό, η εκπαιδευτική διαδικασία εντασσόταν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ιδεολογικής διαπαιδαγώγησης της νεολαίας.

Το φωτογραφικό υλικό αποτυπώνει μια επιβλητική πομπή στους δρόμους της πόλης, στην οποία συμμετέχουν μαθήτριες ντυμένες στα λευκά, εκπαιδευτικοί, στρατιωτικοί, πολιτικοί αξιωματούχοι και εκκλησιαστικοί παράγοντες. Η παρουσία των μαθητριών στην πρώτη γραμμή της πομπής λειτουργούσε συμβολικά, προβάλλοντας μια εικόνα αθωότητας, καθαρότητας και αποδοχής της νέας πραγματικότητας. Στην ουσία, όμως, τα παιδιά εντάσσονταν σε έναν μηχανισμό προβολής και εσωτερίκευσης της κατοχικής ιδεολογίας.

Κεντρική μορφή της τελετής υπήρξε ο Μητροπολίτης Τυρνόβου Σωφρόνιος, κατά κόσμον Βλαντισλάβ Νεντιάλκοφ, καταγόμενος από το χωριό Ενίκιοϊ, τον σημερινό Προβατώνα Έβρου. Η καταγωγή του αξιοποιήθηκε συστηματικά από τη βουλγαρική προπαγάνδα, ώστε να παρουσιαστεί ως «ντόπιος» ιεράρχης που επιστρέφει στον τόπο του. Με αυτόν τον τρόπο, η παρουσία του προσέδιδε στην κατοχή χαρακτήρα ιστορικής συνέχειας και τοπικής νομιμοποίησης.

Ο Σωφρόνιος, μέσω της συμμετοχής του στον αγιασμό της σημαίας, παρείχε θρησκευτική και ηθική επικύρωση στην πολιτική της κατοχής. Ο αγιασμός δεν είχε μόνο πνευματικό περιεχόμενο, αλλά λειτουργούσε ως τελετουργική πράξη αποδοχής και ευλογίας της νέας διοικητικής και εθνικής τάξης. Η Εκκλησία, μέσα από τη μορφή του Μητροπολίτη, εντασσόταν έτσι στον μηχανισμό πολιτικής επιβολής, προσδίδοντας στο καθεστώς κύρος και αξιοπιστία στα μάτια του πληθυσμού.

Παράλληλα με τον εκκλησιαστικό παράγοντα, σημαντικό ρόλο στην τελετή διαδραμάτισε και ο πολιτικός εκπρόσωπος του καθεστώτος, ο βουλευτής Λάζαρ Ποπόφ. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα της εποχής, ο Ποπόφ εμφανίζεται ως «νονός» και δωρητής της σημαίας του σχολείου, αναλαμβάνοντας έναν συμβολικό ρόλο πνευματικού και πολιτικού προστάτη της μαθητικής κοινότητας. Μέσα από αυτή τη θέση, επιχειρούσε να παρουσιαστεί ως ευεργέτης και καθοδηγητής της νεολαίας.

Οι λόγοι που εκφώνησε κατά τη διάρκεια της τελετής είχαν έντονο διδακτικό και ιδεολογικό χαρακτήρα. Προέβαλλαν την πίστη στο βουλγαρικό κράτος, την αφοσίωση στην εθνική αποστολή και την ανάγκη διαμόρφωσης μιας νέας γενιάς προσανατολισμένης στις αξίες του καθεστώτος. Με τον τρόπο αυτό, η πολιτική εξουσία παρεμβαίνει άμεσα στον χώρο της εκπαίδευσης, μετατρέποντάς τον σε πεδίο πολιτικής διαπαιδαγώγησης.

Η ταυτόχρονη παρουσία του Μητροπολίτη και του βουλευτή στην τελετή δεν ήταν συμπτωματική. Αντίθετα, αποτυπώνει τη συνειδητή σύμπραξη Εκκλησίας και Πολιτείας στην προσπάθεια ιδεολογικής εδραίωσης της κατοχής. Η θρησκευτική ευλογία και η πολιτική καθοδήγηση λειτουργούσαν συμπληρωματικά, δημιουργώντας ένα ενιαίο πλαίσιο νομιμοποίησης της νέας τάξης πραγμάτων.

Η τελετή αγιασμού της σημαίας του Γυμνασίου Αλεξανδρούπολης αποτέλεσε, επομένως, ένα σύνθετο τελετουργικό γεγονός με βαθύ πολιτικό περιεχόμενο. Μέσα από τη σκηνοθεσία, τα σύμβολα, τη συμμετοχή της νεολαίας και τη σύμπραξη εκκλησιαστικών και πολιτικών παραγόντων, επιχειρήθηκε η εμπέδωση μιας νέας εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας στην τοπική κοινωνία.

Σήμερα, το φωτογραφικό και αρχειακό αυτό υλικό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς μας επιτρέπει να κατανοήσουμε πώς η εξουσία αξιοποίησε τις δημόσιες τελετές ως εργαλεία πολιτικής επιβολής. Η τελετή της σημαίας δεν αποτελεί απλώς ένα στιγμιότυπο του παρελθόντος, αλλά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η κατοχική διοίκηση προσπάθησε να διαμορφώσει συνειδήσεις και να ελέγξει το μέλλον της τοπικής κοινωνίας μέσω της παιδείας, της θρησκείας και της πολιτικής παρουσίας.

Καπετάν Πέτκο Βοϊβόντα - Αισύμη και το ζήτημα της Ταυτότητας

 Ο Καπετάν Πέτκο Βοϊβόντα (Петко Киряков – Petko Kiryakov) υπήρξε μία από τις πιο γνωστές μορφές του βουλγαρικού επαναστατικού κινήματος του 19ου αιώνα. Συνδέθηκε στενά με τους εθνικούς αγώνες στη Θράκη και θεωρείται μέχρι σήμερα εθνικός ήρωας στη βουλγαρική ιστοριογραφία.

Ο Πέτκο Κιριάκοφ γεννήθηκε στις 6 Δεκεμβρίου 1844 στο χωριό Ντογάν-Χισάρ, το οποίο σήμερα είναι γνωστό ως Αισύμη και βρίσκεται στον νομό Έβρου, κοντά στην Αλεξανδρούπολη (παλαιά Δεδεαγάτς).

Την εποχή εκείνη η περιοχή ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και κατοικούνταν από χριστιανικούς και μουσουλμανικούς πληθυσμούς. Στα βουλγαρικά εθνικά αφηγήματα, το Ντογάν-Χισάρ παρουσιάζεται ως τόπος βουλγαρικής καταγωγής του ήρωα, στοιχείο που αργότερα αξιοποιήθηκε έντονα για πολιτικούς και προπαγανδιστικούς σκοπούς.

Από νεαρή ηλικία, ο Πέτκο ήρθε σε επαφή με τις κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις της εποχής, γεγονός που επηρέασε βαθιά τη μετέπειτα πορεία του.

Το 1861, σε ηλικία μόλις 17 ετών, ο Πέτκο εγκατέλειψε την καθημερινή ζωή και προσχώρησε στα ένοπλα αντάρτικα σώματα (χαϊδούκους), τα οποία δρούσαν εναντίον της οθωμανικής διοίκησης.

Για περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια κινήθηκε στα βουνά της Θράκης και της Ροδόπης, οργανώνοντας και συμμετέχοντας σε επιθέσεις, ενέδρες και επιχειρήσεις κατά των οθωμανικών δυνάμεων. Σύμφωνα με τις βουλγαρικές πηγές, ξεχώριζε για τη στρατηγική του ικανότητα, την τόλμη και την αποφασιστικότητά του.

Στο εθνικό αφήγημα παρουσιάζεται ως υπερασπιστής των χριστιανικών πληθυσμών και προστάτης των αδυνάτων, αν και οι συγκρούσεις της εποχής ήταν συχνά πολύπλοκες και βίαιες.

Κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού Πολέμου του 1877–1878, ο Καπετάν Πέτκο συνεργάστηκε με τα ρωσικά στρατεύματα, παρέχοντας πληροφορίες και στρατιωτική υποστήριξη στην περιοχή της Θράκης.

Μετά τη λήξη του πολέμου και την απελευθέρωση της Βουλγαρίας, η δράση του αναγνωρίστηκε επίσημα. Το 1879 κλήθηκε στην Αγία Πετρούπολη, όπου έγινε δεκτός από τον Τσάρο Αλέξανδρο Β΄. Εκεί τιμήθηκε με παράσημο ανδρείας και έλαβε τον βαθμό του λοχαγού.

Η συνάντηση αυτή ενίσχυσε σημαντικά το κύρος του και τον καθιέρωσε ως εθνικό σύμβολο.

Στις αφηγήσεις για τη ζωή του, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ηθική του στάση. Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό του 1873, όταν, ύστερα από αποτυχημένη ενέδρα εναντίον Οθωμανού αξιωματούχου, απελευθέρωσε αιχμαλώτους και αρνήθηκε να εκδικηθεί αθώους ανθρώπους.

Ο ίδιος φέρεται να δήλωσε ότι δεν επιθυμούσε να χύνει άδικα αίμα και ότι θεωρούσε την ανθρωπιά ανώτερη από την εκδίκηση. Τέτοιες ιστορίες συνέβαλαν στη δημιουργία της εικόνας του «δίκαιου αγωνιστή».

Μετά τον θάνατό του το 1900, ο Καπετάν Πέτκο εντάχθηκε στο πάνθεον των βουλγαρικών εθνικών ηρώων. Το όνομά του δόθηκε σε δρόμους, σχολεία και οργανώσεις.

Ιδιαίτερα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η μορφή του αξιοποιήθηκε έντονα από τη βουλγαρική κρατική προπαγάνδα. Το 1943, στο πλαίσιο της βουλγαρικής κατοχής στη Θράκη, δημοσιεύτηκαν άρθρα και φωτογραφίες του σε εφημερίδες όπως ο «Μπελομόρετς», παρουσιάζοντάς τον ως σύμβολο της «βουλγαρικότητας» της περιοχής.

Οι νεολαιίστικες οργανώσεις «Μπράνικ» τον ανέδειξαν σε προστάτη τους, συνδέοντας τη δράση τους με την επαναστατική του παράδοση και καλλιεργώντας εθνικιστικό φρόνημα στη νεολαία.

Ο Καπετάν Πέτκο υπήρξε αναμφίβολα σημαντική προσωπικότητα της εποχής του και έδρασε σε μια περίοδο μεγάλων ανακατατάξεων στα Βαλκάνια. Η ζωή του αντικατοπτρίζει τις συγκρούσεις, τα οράματα και τις αντιφάσεις του 19ου αιώνα.

Παράλληλα,  μέσα από το χωριό της   Αισύμης αναδεικνύετε και ένα πρόσθετο ζήτημα αυτό της  Ταυτότητας

Ό Καπετάν Πέτκο, γεννημένος στο Ντογάν-Χισάρ (σημερινή Αισύμη), ανέπτυξε έντονη βουλγαρική εθνική συνείδηση και εντάχθηκε ενεργά στο βουλγαρικό επαναστατικό κίνημα, παρά το γεγονός ότι η περιοχή σήμερα ανήκει στην Ελλάδα.

Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά εντάσσεται στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της Θράκης κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Κατά την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι τοπικές κοινωνίες δεν ορίζονταν με βάση τα σύγχρονα εθνικά κράτη, αλλά κυρίως με βάση τη θρησκεία, τη γλώσσα και τις εκκλησιαστικές δομές.

Η ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας το 1870 αποτέλεσε κρίσιμο σημείο καμπής, καθώς επέτρεψε στους σλαβόφωνους ορθόδοξους πληθυσμούς της Θράκης να αποσπαστούν εκκλησιαστικά από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και να ενταχθούν σε έναν νέο εθνικό μηχανισμό. Η εκκλησιαστική αυτή επιλογή λειτουργούσε συχνά και ως δήλωση εθνικής ταυτότητας.

Στην περιοχή του Δεδεαγάτς και της Αισύμης παρατηρείται κατά τον ύστερο 19ο αιώνα η συνύπαρξη πληθυσμών με διαφορετικούς εθνικούς προσανατολισμούς: πατριαρχικοί (ελληνικής συνείδησης), εξαρχικοί (βουλγαρικής συνείδησης), καθώς και μικτές ομάδες με ρευστή ταυτότητα.

Ο Καπετάν Πέτκο εντάσσεται σαφώς στο πλαίσιο της εξαρχικής και βουλγαρικής εθνικής παράδοσης της περιοχής. Η επιλογή του αυτή δεν αντανακλά απαραίτητα τη στάση του συνόλου του τοπικού πληθυσμού, αλλά καταδεικνύει την ύπαρξη ισχυρών βουλγαρικών δικτύων στη νότια Θράκη ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα.

Η παρουσία βουλγαρικών εθνικών προσανατολισμών στην περιοχή δεν περιορίζεται στον 19ο αιώνα. Κατά την περίοδο της βουλγαρικής κατοχής της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης (1941–1944), παρατηρείται εκ νέου η ενεργοποίηση τοπικών πληθυσμών που συνεργάστηκαν με τη βουλγαρική διοίκηση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συνεργασίες αυτές δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα εξαναγκασμού ή συγκυριακών επιλογών, αλλά συνδέονταν και με παλαιότερες οικογενειακές, γλωσσικές ή εκκλησιαστικές παραδόσεις βουλγαρικού προσανατολισμού.

Η προπαγανδιστική αξιοποίηση μορφών όπως ο Καπετάν Πέτκο το 1943 εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη στρατηγική: επιχειρούσε να παρουσιάσει τη βουλγαρική παρουσία στη Θράκη ως ιστορικά νομιμοποιημένη και διαχρονική.

Με αυτόν τον τρόπο, η βιογραφία ενός προσώπου του 19ου αιώνα χρησιμοποιήθηκε για να υποστηρίξει πολιτικές επιδιώξεις του 20ού αιώνα…

 

Το γενέθλιο χωριό του Καπετάν Πέτκο Βοϊβόντα - Δογάν Χισάρ, γνωστού σήμερα ως Αισύμη Έβρου

 Σήμερα παρουσιάζουμε   ένα ιδιαίτερο τεκμήριο μνήμης: έναν χειρόγραφο χάρτη του χωριού Δογάν Χισάρ, γνωστού σήμερα ως Αισύμη Έβρου. Δεν πρόκειται για «επίσημο» τοπογραφικό χάρτη, αλλά για μια προσωπική αποτύπωση που επιχειρεί να διασώσει την εικόνα ενός τόπου όπως χαράχτηκε στη μνήμη των κατοίκων του.​

Ο χάρτης φέρει τον τίτλο «Κарта на село Доганхисар» και αποδίδεται στον Στόιου Γκερτζίκοφ (Стою Герджиков), του οποίου υπάρχει και πορτρέτο στο πάνω αριστερό μέρος. Στο επεξηγηματικό κείμενο δηλώνεται ότι ο δημιουργός είναι γεννημένος στο χωριό (1894) και ότι ο χάρτης σχεδιάστηκε «από μνήμης», με στόχο να αποτυπωθεί ο οικισμός και το τοπίο όπως ήταν παλαιότερα.​

Στο εσωτερικό του οικισμού σημειώνονται μαχαλάδες/γειτονιές, πυκνές συστάδες κατοικιών και βασικοί άξονες κίνησης, σαν ένα «σχέδιο πόλης» που όμως προέρχεται από βιωμένη εμπειρία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε κεντρικά σημεία αναφοράς της κοινότητας—χώροι λατρείας, δημόσια κτίρια και κόμβοι της καθημερινότητας—ώστε να φαίνεται πώς οργανωνόταν κοινωνικά ο οικισμός. Παράλληλα, γύρω από το χωριό αποτυπώνονται τοπωνύμια, υδρογραφία και στοιχεία του φυσικού ανάγλυφου, που λειτουργούν σαν «χάρτης προσανατολισμού» ενός αγροτοκτηνοτροφικού τοπίου.​

Ο χάρτης δεν μένει μόνο στη γεωγραφία, αλλά ενσωματώνει και αναφορές σε τραυματικά γεγονότα της περιόδου, με σημειώσεις που παραπέμπουν σε συγκρούσεις και απώλειες γύρω στο 1913. Έτσι, το τεκμήριο λειτουργεί ταυτόχρονα ως χωρική περιγραφή και ως αφήγηση ιστορικής εμπειρίας, όπου η μνήμη του τόπου συνδέεται με την ιστορία της βίας και της εκτόπισης.​

Η αξία του χάρτη είναι διπλή: αφενός προσφέρει ένα σπάνιο «εσωτερικό βλέμμα» για τη δομή ενός χωριού (γειτονιές, σημεία-κλειδιά, διαδρομές), αφετέρου αποκαλύπτει τι θεώρησε σημαντικό να διασωθεί ένας αυτόπτης ή βιωματικός μάρτυρας. Για την ιστορική έρευνα, τέτοια τεκμήρια επιτρέπουν να συνδεθούν η μικρογεωγραφία, οι κοινωνικές λειτουργίες του χώρου και τα γεγονότα, φωτίζοντας την καθημερινότητα και όχι μόνο τις «μεγάλες» αφηγήσεις. Επιπλέον, σχετικές αναπαραγωγές/παραθέσεις αυτού του υλικού συναντώνται και σε διαδικτυακές συλλογές/δημοσιεύσεις που αξιοποιούν αρχειακό περιεχόμενο για την ιστορία του Δογάν Χισάρ.

Πηγή:    Bakardzhiev, Kiril. Откъси от трилогията Доганхисар – Градец. Книга първа: Родното село на Капитан Петко Войвода [Αποσπάσματα από την τριλογία Δογάν Χισάρ – Γράδετς. Βιβλίο Πρώτο: Το γενέθλιο χωριό του Καπετάν Πέτκο Βοϊβόντα, Тракийска фондация „Капитан Петко Войвода“, Σόφια1994, σ. 192-255

Εθνολογικός χάρτης της Θράκης (1912)

 

Ο παρών χάρτης αποτελεί εθνολογική απεικόνιση της Θράκης το έτος 1912, σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη ιστορική συγκυρία, λίγο πριν και κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων. Απεικονίζει τη δημογραφική κατανομή των κυριότερων πληθυσμιακών ομάδων της περιοχής — Βουλγάρων, Ελλήνων και Τούρκων — με τη χρήση ποσοστιαίων ενδείξεων ανά πόλη ή γεωγραφική ενότητα.

Ο χάρτης είναι βουλγαρικής προέλευσης, γεγονός που καθίσταται σαφές τόσο από τη γλώσσα όσο και από τη μεθοδολογία αποτύπωσης. Τα πληθυσμιακά δεδομένα δεν βασίζονται σε επίσημες οθωμανικές απογραφές, αλλά σε εθνολογικές εκτιμήσεις της εποχής, οι οποίες συχνά αντανακλούσαν τις πολιτικές και εθνικές επιδιώξεις των κρατών που τις παρήγαγαν. Ως εκ τούτου, ο χάρτης δεν μπορεί να θεωρηθεί ουδέτερη καταγραφή, αλλά μέρος του ευρύτερου πλαισίου εθνικών ανταγωνισμών στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση διακριτών γραμμών και σκιάσεων για την απεικόνιση συνόρων, ζωνών επιρροής και εθνολογικών «συμπαγών» περιοχών. Μέσα από αυτήν τη χαρτογραφική πρακτική επιχειρείται η ενίσχυση συγκεκριμένων εδαφικών και πολιτικών διεκδικήσεων, ιδίως ενόψει της επικείμενης αναδιαμόρφωσης των συνόρων μετά την κατάρρευση της οθωμανικής κυριαρχίας στη Θράκη.

Η αξία του χάρτη έγκειται κυρίως στη μαρτυρία που προσφέρει για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονταν και παρουσίαζαν την εθνολογική πραγματικότητα οι σύγχρονες εθνικές αφηγήσεις. Η Θράκη, ως περιοχή με πολυεθνοτικό και πολυθρησκευτικό χαρακτήρα, υπήρξε αντικείμενο διαφορετικών και συχνά αντικρουόμενων χαρτογραφικών αναπαραστάσεων, ανάλογα με τα κριτήρια (γλώσσα, θρήσκευμα, εθνική συνείδηση) που υιοθετούσε κάθε πλευρά.

Συνεπώς, ο χάρτης πρέπει να μελετάται κριτικά και συγκριτικά, σε συνδυασμό με ελληνικές, οθωμανικές και διεθνείς πηγές της ίδιας περιόδου. Δεν αποτυπώνει μια στατική ή αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά μια δυναμική ιστορική στιγμή, η οποία προηγήθηκε ριζικών πληθυσμιακών μεταβολών, ιδίως μετά τις συνθήκες του 1913 και του 1923.