Όλοι γνωρίζουμε ότι η γέννηση του Δεδεάγατς στα τέλη του 19ου αιώνα, οφείλεται στην έλευση του σιδηροδρόμου. Πόσοι όμως ξέρουν ότι η μορφή που έχει σήμερα η πόλη, το πού χτίστηκαν τα πρώτα δημόσια κτίρια και το γεγονός ότι η παραλία ανήκει στους πολίτες της, κρίθηκαν σε ένα σκοτεινό σιδηροδρομικό θρίλερ με αυθαιρεσίες, καταπατήσεις και μια δικαστική μάχη που κράτησε 11 ολόκληρα χρόνια;
Το κουβάρι της ιστορίας ξετυλίγεται μέσα από σπάνια οθωμανικά έγγραφα και τεχνικές εκθέσεις της περιόδου 1874-1885, που φέρνουν στο φως μια άγνωστη πτυχή της ιστορίας του τόπου μας.
Βρισκόμαστε στο καλοκαίρι του 1874. Η σιδηροδρομική γραμμή Ανδριανούπολη-Δεδεάγατς λειτουργεί ήδη δύο χρόνια, αλλά η οριστική της παραλαβή από το κράτος εκκρεμεί. Η Οθωμανική Κυβέρνηση στέλνει μια ανώτατη Επιτροπή Μηχανικών, με επικεφαλής τον περίφημο Αυστριακό μηχανικό W. N., για να ελέγξει το έργο.
Αυτό που ανακαλύπτει η Επιτροπή είναι σοκαριστικό: η γραμμή είναι γεμάτη τεχνικές ελλείψεις και η ξένη εταιρεία εκμετάλλευσης (του Εβραίου Hirsch) προσπαθεί να κρύψει τα προβλήματα. Όταν οι επιθεωρητές ζητούν εξηγήσεις, ο αρχιμηχανικός της εταιρείας αρνείται προκλητικά να συνεργαστεί, ισχυριζόμενος ότι έχει «ειδικές άνωθεν οδηγίες»!
Οι μηχανικοί της εποχής κατέγραψαν χαρακτηριστικά στην έκθεσή τους:
«Δεν μπορούμε να εγκαταλείψουμε αυτό το θέμα χωρίς να προσθέσουμε μια λέξη λύπης σχετικά με τη θέση του τερματικού σταθμού του Δεδεάγατς. Δεν βρήκαμε εκεί παρά μόνο μια ανοιχτή θάλασσα, αβαθή από όσο μας διαβεβαίωσαν, και μια περιοχή τόσο ελώδη (πυρετώδη) που μας απέτρεψαν ομόφωνα στο να διανυκτερεύσουμε εκεί έστω και μία μόνο νύχτα, ακόμα και μέσα στα βαγόνια μας».
Το μεγάλο παιχνίδι όμως παιζόταν στο Δεδεάγατς. Η
εταιρεία, βλέποντας το τεράστιο μέλλον του λιμανιού, άρχισε να συμπεριφέρεται
σαν απόλυτος ιδιοκτήτης της περιοχής. Χωρίς να ζητήσει την παραμικρή άδεια από
το Υπουργείο Δημοσίων Έργων, έχτισε εμπορικές αποθήκες στον σταθμό και άλλαξε
αυθαίρετα μέχρι και την κοίτη των ποταμών προς την πλευρά των Φερών!
Σκοπός της; Να παρουσιάσει τις υποδομές ως «έτοιμες» και να αναγκάσει το κράτος, βάσει παλιών συμβατικών όρων, να πληρώσει το 80% των εξόδων. Η αντίδραση της Επιτροπής N. στο πόρισμά της ήταν οργισμένη: «Από πότε ο ενοικιαστής έχει το δικαίωμα να αλλάζει εκ θεμελίων το σπίτι που κατοικεί, χωρίς τη συγκατάθεση του ιδιοκτήτη;», έγραφαν χαρακτηριστικά.
Το πρόβλημα έγινε εκρηκτικό λίγα χρόνια αργότερα, μετά το 1880. Το Δεδεάγατς αναπτυσσόταν πλέον με γεωμετρική πρόοδο και έγινε η πρωτεύουσα της ευρύτερης Διοικητικής Περιφέρειας (Σαντζακίου). Το κράτος χρειαζόταν επειγόντως ελεύθερη γη στην παραλία και κοντά στον σταθμό για να χτίσει τα απαραίτητα δημόσια κτίρια της πόλης: το Διοικητήριο, τα Δικαστήρια, το Τελωνείο, το Ταχυδρομείο κ.ά.
Όταν όμως οι αρχές επιχείρησαν να αξιοποιήσουν τα οικόπεδα, βρήκαν μπροστά τους τη σιδηροδρομική εταιρεία. Η εταιρεία είχε καταλάβει τεράστιες κρατικές εκτάσεις γύρω από τις γραμμές, ισχυριζόμενη ότι της ανήκαν και ότι της ήταν απαραίτητες για τη λειτουργία του λιμανιού.
Η σύγκρουση μεταφέρθηκε στα διεθνή Διαιτητικά Δικαστήρια. Ήταν μια μάχη γιγάντων: από τη μία η φθίνουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία και από την άλλη τα πανίσχυρα ευρωπαϊκά τραπεζικά κεφάλαια που στήριζαν τον σιδηρόδρομο και τον Εβραίο ιδιοκτήτη τους. Το οθωμανικό κράτος χρησιμοποίησε ως βασικό νομικό «όπλο» την έκθεση N. του 1874, αποδεικνύοντας ότι η εταιρεία είχε προϊστορία αυθαιρεσιών, καταστρατήγησης των συμβάσεων και καταπατήσεων στο Δεδεάγατς.
Ο δικαστικός αυτός πόλεμος διήρκεσε 11 ολόκληρα χρόνια και έληξε τελικά τον Δεκέμβριο του 1885 με έναν μεγάλο συμβιβασμό (τη Σύμβαση του 1885).
Το αποτέλεσμα ήταν μια τεράστια νίκη για το μέλλον της πόλης: το δικαστήριο υποχρέωσε τη σιδηροδρομική εταιρεία να επιστρέψει στο δημόσιο όλες τις εκτάσεις που είχε καταλάβει και οι οποίες δεν σχετίζονταν άμεσα με την κίνηση των τρένων.
Χάρη σε αυτή τη δικαστική απόφαση απελευθερώθηκε το παραλιακό μέτωπο του Δεδεάγατς. Το κράτος απέκτησε τη γη που χρειαζόταν για να χτίσει τα μεγάλα κυβερνητικά κτίρια και, το κυριότερο, εφαρμόστηκε το περίφημο ιπποδάμειο σχέδιο με τους φαρδείς, κάθετους δρόμους που οδηγούν απευθείας στη θάλασσα.
Αν οι μηχανικοί του 1874 δεν είχαν μπλοκάρει τις αυθαιρεσίες, σήμερα η παραλία και το κέντρο της Αλεξανδρούπολης δεν θα ανήκαν στην πόλη και στους κατοίκους της, αλλά θα αποτελούσαν ιδιωτική περιουσία μιας ξένης εταιρείας. Η ιστορία, τελικά, γράφεται στις λεπτομέρειες!
Στοιχεία από την ιστορική έρευνα στα αρχεία της C. A. C. F.O. (1874-1885).
Όταν το Δεδεάγατς γεννιόταν μέσα από έναν δικαστικό πόλεμο Το άγνωστο σιδηροδρομικό θρίλερ του 1874
